رؤس تاريخ ساختمان حرم مطهر ( ازسقرنامه تحقیقی کربلا)
از ص 102، عتبات عاليات>« پس از شهادت امام حسين(ع) طايفهاي از بني اسد پيكر آن امام و يارانش را در همان جايي كه محل شهادت آنان بود به خاك سپردند... مختار پس از آن كه با سپاهيان خود به فرماندهي ابراهيم بن مالك اشتري،سپاه عبيدالله بن زياد را شكست داد و تمامي جنايات آن حادثه را مجازات كرد، در 65ق ، بر مزار آن شهيدان حاضر شد و شالوده نخستين بقعه و آرامگاه را بر فراز آن قبرها بنا نهاد... مأمون فرزند هارون كه از معتزله بود و گرايش ؟ علويان داشت، در 193 ق،بنايي زيبا بر قبر آن حضرت برپا كرد كه تا عصرمتوكل همچنان باقي بود. متوكل عباسي نخستين خليفهاي است كه با جسارت هرچه تمامتر بر محو آثار شهيدان كربلا تلاش كرد. او در 236 ق، قبر امام، خانهها و سراهاي پيرامون آن را به كلي ويران كرد. حتي دستور داد تا زمين را شخم زنند و بذر بپاشند و بر قبر آب ببندند و مردم را از زيارت آن مقام بازدارند. آب در اطراف قبر مطهر دور زد (و روي قبر نرفت) و از اينرو آن جا به حائرالحسين معروف شد.
اين واقعه را شيخ طوسي به نقل از شاهدي عيني توصيف كرده است... من ديدم كه چگونه گاوها وقتي براي شخم زدن به مكان قبر ميرسيدند از چپ و راست آن ميگذرند و هرچه بر آنها تازيانه ميزنند بر روي قبرها حركت نميكنند. اين اقدام ستمكارانه متوكل، باعث بروز شورش در جامعه شد و عدهاي از درباريان، به فرماندهي فرزند متوكل بر او شوريدند و او را به قتل رساندند. منصر پس از قتل پدر، به خلافت رسيد و به جبران اقدامهاي نادرست پدر پرداخت. او بناي حرم را در 247 ق،بازسازي و بناي با عظمتي بر فراز قبرمطهر استوار كرد و مسجد و منارهاي را نيز براي راهنمايي زائران و نشان دادن آن مكان مقدس بنا نمود و مردم را به زيارت شهيدان كربلا تشويق كرد. از ديگر اقدامات مهم منتصر بزرگداشت علويان و شيعيان بود كه دستور داد تا از تنقيب بني هاشم و خاندان ابوطالب دست بردارند و زيادت قبرهاي آلي ابيطالب را مانع نشوند، وي همچنين فدك را به فرزندان فاطمه از اولاد امام حسن(ع) و امام حسين(ع) برگرداند، و تعميراتي هم بر قبر امام علي(ع) در نجف انجام داد.. در دوران آل بويه، به ويژه عصر حكومت عهدالدوله ديلمي توجه و اهتمام زيادي به مرقد امامان و عتبات عاليات شد. اين پادشاهان ؟ تلاش و فعاليتهاي گستردهاي درتوسعه، بازسازي و تزئين مقبرهها و زيارتگاههاي امامان و پيشوايان دين در سرزمينهاي مختلف اسلامي به ويژه ايران و عراق اجام دادند. عضد الدوله در 1771ق، بنا و حرم بزرگ و باشكوهي براي سالار شهيدان ساخت... در زمان سلطان الدوله ديلمي، هنگامي كه حرم مطهر دچار آتشسوزي شد وزير شيعي اين پادشاه، ابومحمد حسن بن فضل معروف به ابن سهلان رامهريزي، به تعمير آن اقدام كرد. او در 407 تا 412ق، به بازسازي و نوسازي حرم مطهر، رواقها و گنبد آن پرداخت... اما جريان آتشسوزي حرم در آن سال، به سبب افتادن دو شمع از شمعهاي حرم بر روي فرشهاي حرم بود كه آتش به سرعت به پردهها و رواقها و گنبد سرايت كرد و تنها ديوارهاي حرم و بخشي از مسجد عمران بن شاهين از تخريب در امان ماند.... بناي بقعه و بازسازي از عصر مغول تا پايان صفويه با تهاجم هولاكوخان مغول به بغداد، خلافت عباسي در 656 ق، برافتاد. مغولها در آن تهاجم، حرمت مكانها و شهرهاي مقدس را حفظ كرده و هيچ تعرضي نسبت به آنها انجام ندادند، بنايي كه ابن سهلان در ابتداي قرن پنجم ساخته بود تا پايان قرن هشتم همچنان استواري و استحكام خود را حفظ كرد و حدود سه قرن، بدون آن كه بازسازي جدي بر روي آن صورت بگيرد همچنان پابرجا ماند. حدود يك سده پس از هجوم مغولها، در767ق، سلطان اويس مؤسس سلسله حلايريان كه از دستنشاندههاي ايلخانان مغول بود، حرم را تعمير و بازسازي كرد.
... شاه عباس صفوي از ديگر پادشاهان صفوي است كه در تزئين حرم اقدامهاي شاه اسماعيل را تداوم بخشيد. او ضريح مسي بر قبر مطهر ساخت و آن را با پردههاي حرير قيمتي پوشاند. گنبد حرم را از قسمت نماي خارجي نوسازي كرد و از داخل نيز با كاشيهاي زيبا به آن زينت داد. مال فراواني در اختيار متولي و خادمان حرم قرار داد و صندوق زيبايي بر قبر مطهر نصب كرد كه تاكنون باقي است».
بازسازي حرم و بقعه در عصر قاجار
از ص 111 عتبات عاليات.« عمده ترين بازسازيها و توسعه و تزيين حرم در عصر قاجار صورت گرفت كه اثرهاي آن همچنان تا عصر حاضر باقي مانده است. نخستين اقدام، طلا كردن گنبد به دستور آقامحمدخان قاجار در 1211 ق، بود دو سال بعد حرم از سمت شمال توسعه يافت و ديوار حائل مسجد شماري و روضه برداشته شد. اين كار را سيد محمد مهدي شهرستاني انجام داد.
در 1216 ق، حرم دستخوش تجاوز و هجوم وهابيان قرار گرفت و ضريح و رواق آن ويران شد و اشياء نفيس آن به غارت رفت. وهابيان به رهبري سعود، كه از انديشههاي محمدبن عبدالوهاب مؤسس مذهب وهابيت پيروي ميكردند، حرم پيامبر در مدينه و بقيع غارت كردند و مزار و بارگاه بقيع و شهيدان آن را ويران ساختند. آنان در آن سال با حدود دوازده هزار نيروي نظامي به شهر مقدس كربلا هجوم آوردند و سه هزار از ساكنان و زائران را به قتل رساندند. در سالهاي 1227 و 1250ق، فتحعلي شاه قاجار به نوسازي بناي فرسوده حرم پرداخت و پوشش طلاي گنبد آن را بازسازي كرد. او ضريح نقرهاي جديد براي قبر مطهر ساخت و داخل ايوان گنبد را طلاكاري كرد و تمامي آنچه را كه وهابيان تخريب كرده بودند، بازسازي كرد. نماينده او در اين طرح ابراهيمخان شيرازي بود. او همچنين در 1232ق، فرمان داد تا روي ضريح مسي مرقد، كه شاه عباس ساخته بود، ضريح نقرهاي بسازند و صندوق خاتم روي مرقد را با چوب ساج روكش كنند. اين صندوق را هم آقامحمدخان نصب كرده بود. در اين دوران كربلا ديواري محكم با چهار دروازه داشت. 1- دروازه بغداد در شمال كربلا، 2- دروازه خيمهگاه در جنوب، 3- دروازه اشرف در مشرق، 4- دروازه حر در مغرب.
در سال 1388 ق،ستونهاي سنگي از ايران وارد شد. سقف قديمي ايوان را برداشتند و ستونها را نصب كردند. اين كار دو سال به طول انجاميد و پس از آن به بناي جديد ايوان طلا پرداختند. در 94 ق طرح نوسازي و هماهنگسازي صحن شريف تدوين شد. اين طرح شامل احداث مجدد ايوان خراب كردن ضلع غربي صحن و تزيين ديوارهاي با كاشي بود كه اجراي آن تا 1396ق، طول كشيد»